Kolekcja pamiątek rodziny Mickiewiczów

Cenna część zbiorów Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu

Kolekcja pamiątek rodziny Mickiewiczów to cenna część zbiorów Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. Niektóre z nich – gęsie pióro Adama, binokle jego żony Celiny czy ich ślubne obrączki – zobaczyć można w Muzeum Adama Mickiewicza, które mieści się w paryskiej Bibliotece. Muzeum założył w 1903 roku syn poety, Władysław, jej ówczesny dyrektor. Rodzinna kolekcja zawiera ponad 100 przedmiotów związanych z życiem codziennym i twórczym Adama Mickiewicza, jego krewnych i przyjaciół. Dokumentuje także relacje miłosne poety – te głębokie i te przelotne. W poniższej galerii prezentujemy 40 najciekawszych elementów kolekcji, które na co dzień, w większości, nie są udostępniane publiczności. Wśród obiektów zobaczyć można drogocenną biżuterię, pukiel włosów Napoleona czy brzytwy, którymi golił się Adam Mickiewicz. Układ pamiątek prezentowanych w galerii oddaje rytm pielgrzymiego życia poety: od dzieciństwa spędzonego na Litwie i lata studiów w Wilnie, przez pobyt w Moskwie, podróż do Weimaru i Włoch, aż po przeprowadzkę do Paryża i działalność twórczą nad Sekwaną, i w końcu jego ostatnią wyprawę – misję dyplomatyczną w Istambule.

Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
1 / 40

Ostatnie pióro Adama Mickiewicza

Gęsie pióro przez wieki było najczęściej używanym narzędziem pracy pisarskiej. W latach 40. XIX wieku  zaczęto opatrywać je metalową stalówką, co usprawniło pisanie, ograniczyło zużywalność narzędzia i konieczność jego strzyżenia, czyli ostrzenia końcówki maczanej w tuszu. Prezentowane tu ostatnie pióro Adama Mickiewicza, pisarz miał ze sobą podczas misji dyplomatycznejw Stambule w 1855 roku. Pióro to, po rychłej i nagłej śmierci Mickiewicza, wróciło wraz z jego ciałem do Paryża, a dziś pokazywane jest w paryskiej Bibliotece Polskiej. Stan zachowania przedmiotu wskazuje, że poeta sam zajmował się strzyżeniem pióra, nie korzystał ze stalówki.

Ostatnie pióro Adama Mickiewicza, MAM 561/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
2 / 40

Bibuła, pióro i kałamarz Adama Mickiewicza

Oprócz pióra, także bibuła i kałamarz ukazują kulisy codziennej pracy twórczej pisarza. Widoczne na bibule ślady zbitek słów naniesionych tuszem, jak i liczne kleksy, świadczą o tym, że Mickiewicz używał jej jako podkładki do pisania. Taki rodzaj bibuły służył mu z pewnością w trakcie komponowania Pana Tadeusza, którego pisanie  rozpoczął w 1833 roku w Paryżu.

Ostatnie pióro Adama Mickiewicza, MAM 561/BPP/THL.
Bibuła Adama Mickiewicza w koszulce z tłoczonej skóry, MAM 559/BPP/THL.
Kałamarz kieszonkowy z podstawką, MAM 670/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
3 / 40

Teczka i wizytówka Adama Mickiewicza

W XIX wieku akcesoria skórzane – nesesery, torby, walizki podróżne, kufry czy teczki – często opatrywano nazwiskami ich właścicieli. Inskrypcja na pole zamykającej widoczną tu teczkę, którą wykonano w Sankt-Petersburgu na zamówienie członka rodziny Mickiewiczów, brzmi „Mackiewicz”. To oczywiście literówka. XIX-wieczny rozkwit sztuk graficznych, w szczególności litografii, przyczynił się do rozwoju przemysłu spersonalizowanych suwenirów, kart wizytowych oraz pocztówek. W zbiorach pamiątek rodzinnych Mickiewiczów przykładem takich przedmiotów jest płytka miedziana – matryca wizytówki Adama.

Teczka z inskrypcją: „Mackiewitch”, MAM 560/BPP/THL.
Płytka miedziana do druku do wizytówki „Adam Mickiewicz”, MAM 564 /BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
4 / 40

Brzytwy Adama Mickiewicza

Wśród zachowanych przedmiotów codziennego użytku, należących niegdyś do „wieszcza narodu polskiego”, są także brzytwy. Poeta najpewniej poświęcał swemu wyglądowi sporo uwagi. Wśród licznych opisów jego twarzy, znajdujemy następujący: „W 55 roku życia Mickiewicz był twarzy czerstwej, jeszcze młodej i kwitnącej, lubo siwe dookoła twarzy idące faworyty i włos siwy, na środku głowy przedzielony spadał mu ku ramionom”.* Brzytwy mogły być zatem używane do pielęgnacji owych faworytów – słynnych bujnych bokobrodów, które były cechą charakterystyczną fizjonomii poety, widoczną na niemal każdym z jego artystycznych przedstawień.

*Wiktor Baworski, Odwiedziny u Mickiewicza, „Nowiny 41”, 1856, s. 326-327; Władysław Bełza, Kronika potoczna i anegdotyczna z życia Adama Mickiewicza, Warszawa, 1998, s. 197-198.
Para brzytew Adama Mickiewicza, MAM 592/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
5 / 40

Liście z „Alei Mickiewicza” w Tuhanowiczach

Pierwszą miłością Mickiewicza była Maria Wereszczakówna. Para poznała się latem 1818 roku w Tuhanowiczach, w majątku rodziców Marii. Dziewczyna była już jednak wówczas przyrzeczona hrabiemu Puttkamerowi, a Mickiewicz nie był wystarczająco zamożny, by pretendować o jej rękę. Nieszczęśliwe losy związku zainspirowały mickiewiczowskie Ballady i Romanse. Oprawione w szkło i pozłacaną ramę liście to zachowana przez Mickiewicza pamiątka po niespełnionej miłości. Pochodzą one z alei w Tuhanowiczach, nazywanej później Aleją Mickiewicza – miejsca spotkań zakochanych, z którego wyruszali na przechadzki nad jezioro Świteź. Potomkowie Marii wznieśli w alei popiersie poety, którego losy odzwierciedlają naturę nieszczęśliwej miłości. Po trzech miesiącach w pomnik Mickiewicza uderzył piorun i roztrzaskał go na drobne kawałki.

Liście z „Alei Mickiewicza” w Tuhanowiczach, MAM 577/BPP/THL
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
6 / 40

Różaniec wykonany przez Marylę Wereszczakównę

W czasie wspólnych spacerów Mickiewicz i Wereszczakówna wymieniali się prezentami. Jednym z zachowanych podarunków od Marii jest różaniec, wykonany własnoręcznie z zebranych i ususzonych przez nią nasion, ziół i kwiatów. Po latach od rozstania, poeta sprawił Marii podobny prezent. W odpowiedzi na ostatni list od Wereszczakówny, otrzymany podczas pobytu w Rzymie, do korespondencji dołączył różaniec kupiony w Watykanie.

Różaniec wykonany ręcznie przez Marylę Wereszczakównę dla Adama Mickiewicza, MAM 576/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
7 / 40

Włosy Karoliny Jaenisch

W 1824 roku Mickiewicz opuszcza na zawsze Wilno, swoje rodzinne strony. Udaje się do Moskwy, gdzie bierze udział w spotkaniach na salonach. To tutaj zaprzyjaźnia się z Karolem Jaenisch, profesorem chemii i fizyki. Wkrótce zaczyna udzielać korepetycji z języka polskiego jego córce, Karolinie. Młoda kobieta, dziesięć lat młodsza od poety, posiada znakomite wykształcenie, zna parę języków, ma zamiłowanie do sztuki. Wzbudza zainteresowanie Mickiewicza. On także podoba się Karolinie, która na znak sympatii wysyła mu medalion, a w nim pukiel swoich włosów przewiązany różową jedwabną wstążką.

Medalion z puklem włosów Karoliny Jaenisch spleciony różową wstążeczką, MAM 580/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
8 / 40

Pierścionki Adama Mickiewicza i Karoliny Jaenisch

Uczucie, początkowo przelotne,  przerodziło się w konkretne plany małżeńskie Adama i Karoliny Jaenisch, które jednak koniec końców nie zostały zrealizowane. Poeta prawdopodobnie zamiast zamążpójścia zaproponował Jaenisch platoniczną przyjaźń, mającą na celu duchowe doskonalenie. Pamiątkami po ich relacji, którą charakteryzował – mimo wszystko – wzajemny szacunek, są dwa złote pierścienie, które Karolina i Adam podarowali sobie nawzajem. Pierścień od Mickiewicza zdobi oczko z umownym płaskorzeźbionym portretem poety, a ten podarowany przez Jaenisch – oczko wypełnione czarną emalią, wydobywającą kunsztownie nakreślony w stylu gotyckiem inicjał nazwiska Mickiewicza – „M”.

Złoty pierścień z podobizną Mickiewicza, MAM 578/BPP/THL.
Złoty pierścień z oczkiem wypełnionym czarną emalią oraz inicjałem nazwiska Mickiewicza „M”, MAM 579/BPP/THL. 
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
9 / 40

Liść z grobu Stefana Garczyńskiego

Stefan Garczyński, poeta, był bliskim przyjacielem Mickiewicza. Poznali się w 1829 roku w Berlinie. Garczyński odgrywał w życiu pisarza ważną rolę. Jego heroiczny akt obrony Reduty nr 54 w czasie powstania listopadowego zainspirował Mickiewicza do napisania poematu Reduta Ordona. Także dzięki Garczyńskiemu, Adam poznał historiozofa Eduarda Gansa, który to podsunął mu pomysł napisania Pana Tadeusza. Mickiewicz opiekował się Garczyńskim do końca jego krótkiego życia, a po śmierci przyjaciela w Awinionie zajął się jego pochówkiem. Liść z grobu Garczyńskiego symbolizuje długoletnią przyjaźń, jaka łączyła tych dwóch twórców oraz wpisuje się w XIX-wieczny sentymentalny nurt zachowywania pamięci po zmarłych.

Liść z grobu Stefana Garczyńskiego, MAM 584 /BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
10 / 40

Włosy Napoleona

Prezentowany tu pukiel włosów należy do najbardziej podziwianej przez Mickiewicza postaci historycznej – Napoleona Bonaparte. Jak wskazują biografowie poety, młody Adam był pod jego ogromnym wrażeniem:  „przejście wojsk napoleońskich świetnych i błyszczących; wjazd młodego króla westfalskiego w całej okazałości potęgi i powodzenia, a potem powrót tych szczątków rozbitych, zgłodniałych, wynędzniałych, plądrujących po domach opustoszonych – w umyśle dziecka wyryły niezatarte ślady”.* Według notatki dołączonej do medalionu pukiel włosów pobrano pośmiertnie ze skroni Cesarza na wyspie świętej Heleny 5 maja 1821 roku. Mickiewicz mógł nabyć tę pamiątkę po przyjeździe do Paryża.

*Maria Gorecka, Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu, opowiedziane najmłodszemu bratu, Warszawa, 1875; Władysław Bełza, Kronika potoczna i anegdotyczna z życia Adama Mickiewicza, Warszawa, 1998, s. 27.
Medalion z puklem włosów Napoleona Bonaparte, MAM 581/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
11 / 40

Pieczęć z wizerunkiem Goethego

Podobnie ważną dla Mickiewicza postacią był niemiecki twórca, Johann Wolfgang von Goethe. Mickiewicz przyjaźnił się z nim – korespondowali i spotykali się. Pierwszy raz w 1829 roku w Weimarze, gdzie mieszkał autor Fausta. Według przekazów z epoki, Goethe żywił dla Mickiewicza wielki podziw. Pewnego dnia poprosił, by wieszcz dał się sportretować lokalnemu malarzowi i zostawił portret w Weimarze, na pamiątkę. Stalowa pieczęć z podobizną Goethego to podarunek dla Mickiewicza od Juliana Ursyna Niemcewicza, poety, z którym Adam także pozostawał w przyjacielskich stosunkach. Julian był ojcem chrzestnym najstarszej córki Adama, Marii.

Stalowa pieczątka z miniaturową sylwetką Goethego, MAM 585/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
12 / 40

Mozaika z bazyliki Świętego Marka w Wenecji

W XIX wieku upowszechniło się odbywanie tzw. Grand Tour, podróży mającej na celu nabywanie wiedzy o kulturze i cywilizacji danego regionu, najczęściej Włoch. Mickiewicz wybrał się tam z Weimaru, podobnie jak jego przyjaciel Johann Wolfgang von Goethe. Razem z Antonim Odyńcem Adam zwiedził Wenecję, Florencję i Rzym. Widoczne trzy złote kubiki to fragmenty słynnej mozaikowej dekoracji bazyliki Świętego Marka w Wenecji. Wyobraźmy sobie Adama, który wydrapuje kubiki ze ściany świątyni i zachowuje jako cenną pamiątkę, po dziś dzień przechowywaną niemal jak relikwie świętych.

Fragmenty kubików mozaiki z bazyliki św. Marka w Wenecji, MAM588/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
13 / 40

Obrączki Adama i Celiny Mickiewiczów

„W dniu 22 lipca 1834 roku we wtorek o godzinie 10-tej rano, zawarli związek małżeński Adam Mickiewicz z Celiną Szymanowską”. W miesiąc po ślubie, tak oto poeta donosił swojemu bratu Franciszkowi o zamążpójściu: „Celina jest żoną jakiej szukałem, śmiała na wszystkie przygody, przestająca na małym, zawsze wesoła”.* Dwie obrączki ślubne w prostocie swej formy oddają intymny charakter tego wydarzenia.  Na wewnętrznym licu noszą wygrawerowane inskrypcje upamiętniające dzień ceremonii, poprzedzone inicjałami C. S. [Celina Szymanowska] oraz A. M. [Adam Mickiewicz].

*Władysław Bełza, Kronika potoczna i anegdotyczna z życia Adama Mickiewicza, Warszawa, 1998, s. 142.
Obrączka Adama Mickiewicza, MAM 555/BPP/THL.
Obrączka Celiny Mickiewicz, MAM 556/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
14 / 40

Binokle Celiny Mickiewiczowej

W XIX wieku binokle, obok lornetek, zegarków kieszonkowych oraz ozdobnych guzików, były najczęściej nabywanymi przez kobiety akcesoriami.. Prezentowana tutaj para binokli kobiecych należała do żony Mickiewicza, Celiny. Świadczy o tym inskrypcja z inicjałami „C.S’ [Celina Szymanowska], znajdująca się na pozłacanej, tłoczonej i cyzelowanej mosiężnej rączce, ozdobionej motywem rocaille. O praktycznym charakterze przedmiotu, który służył do codziennej lektury, świadczy kółeczko przymocowane do rączki, będące uchwytem dla brakującego złotego łańcuszka, który pozwalał zawieszać binokle na szyi.

Binokle z inicjałami „C.S.” Celiny Mickiewiczowej, MAM 575/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
15 / 40

Pudełko na karty do gry Heleny Malewskiej

W kolekcji pamiątek Mickiewiczów znajdziemy również te należące do dalszych członków rodziny. Prezentowany tu kuferek, pokryty dekoracją z laki europejskiej, był prezentem zaręczynowym od Franciszka Malewskiego (przyjaciela Mickiewicza ze studiów w Wilnie) dla Heleny Szymanowskiej, czyli siostry Celiny Mickiewicz. Przedmiot ten służył do przechowywania kart do gry, o czym świadczy ich przedstawienie w ozdobnym kartuszu, znajdujące się na wieczku.. Nanoszenie zdobień imitujących lakę japońską na kuferki, puzderka czy meble było specjalnością m. in. angielskich rzemieślników i cieszyło się popularnością w latach 40. XIX wieku wśród burżuazji europejskiej.

Kuferek ofiarowany przez Franciszka Malewskiego Helenie Szymanowskiej z okazji zaręczyn, MAM 675 /BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
16 / 40

Serduszka Heleny i Franciszka Malewskich

Zaręczyny, zaślubiny oraz chrzty, a także  rocznice tych wydarzeń, były okazjami, podczas których wymieniano się pamiątkowymi przedmiotami. Widoczne medaliony w kształcie serc zostały wykonane na 25-cie ślubu Heleny i Franciszka Malewskich. Wygrawerowano na nich imiona oraz daty urodzin ich licznych dzieci.

Złote serca na 25-lecie ślubu Heleny Szymanowskiej z Franciszkiem Malewskim, MAM 640 /BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
17 / 40

Pierścionek z włosami Heleny Malewskiej

Nie znamy okoliczności powstania tego pierścionka. Znamy natomiast jego zleceniodawczynię – to Helena Malewska, z domu Szymanowska, siostra Celiny Mickiewicz. Intymny charakter tego obiektu podkreślony jest nie tylko poprzez imię właścicielki, „Helena”, wygrawerowane na oczku pierścionka, ale i umieszczony w zagłębieniu i obiegający wzdłuż krawędzi obrączki kosmyk włosów, który z pewnością należał do Malewskiej.

Złoty pierścionek udekorowany włosami z inskrypcją: „Helena” należąca do brata Romualda Szymanowskiego, MAM 649/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
18 / 40

Kolczyki z kameami Heleny Malewskiej

Styl biżuterii kobiet bliskich Adamowi Mickiewiczowi wpisywał się w nurt epoki biedmaierowskiej, a zatem kultury mieszczaństwa przypadającej na okres od Kongresu Wiedeńskiego do wybuchu Wiosny Ludów (1818–1848). Para kolczyków z imitacjami antycznych kamei, należąca do Heleny Malewskiej (siostry Celiny Mickiewicz) potwierdza tę przynależność. Ich bogactwo dostosowywało się do panujących trendów promujących wydekoltowane suknie eksponujące szyję i ramiona oraz towarzyszące im wysokie upięcia włosów, dające miejsce na okazałe ozdoby uszu. Ramy kolczyków, zgodnie z praktykami jubilerskimi, zostały wykonane w dętym złocie, natomiast kamee – wyrzeźbione w niebieskim kamieniu – wykorzystują motyw maski.

Para kolczyków z imitacjami kamei należące do Heleny Malewskiej, MAM 618/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
19 / 40

Pieczęć z topazu rodziny Malewskich

Kunsztownie wykonywano także pieczęcie. Szlifowane w kamieniach szlachetnych, nosiły nazwiska rodzin oraz ich heraldyczne odpowiedniki. Przykładem jest widoczna pieczątka-brelok ze złotym uchwytem wykonana w topazie, z trzema licami, na których wygrawerowano odpowiednio: herb rodziny „Jastrzębiec”, nazwisko „Malewski” oraz jego inskrypcję w języku mandaryńskim. Pieczątka prawdopodobnie należała do Franciszka Malewskiego, przyjaciela Mickiewicza z okresu studiów na Litwie, bądź jego ojca Szymona, będącego rektorem Uniwersytetu Wileńskiego.

Pieczątka-brelok z topazu i z trzema licami należąca do Franciszka bądź Szymona Malewskiego, MAM 637/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
20 / 40

Trzewiki Marii Szymanowskiej

Bardzo ważną i cenną częścią kolekcji rodziny Mickiewiczów jest ta należąca do teściowej Adama, Marii Szymanowskiej. Szymanowska była jedną z pierwszych w historii Europy profesjonalnych kobiet-pianistek. Urodzona w uszlachconej rodzinie, otrzymała dobre wykształcenie i mogłarozwijać zamiłowanie do muzyki. Widoczna tu para satynowych trzewików pochodzi z jej młodzieńczych lat. Już jako dziewięciolatka, Maria pobierała lekcje gry na pianinie i uczyła się tańca. Buty zostały kupione w Paryżu, o czym świadczy znajdująca się wewnątrz prawego buta etykietka z nazwiskiem szewca oraz nazwą butiku.

Para satynowych trzewików Marii Szymanowskiej, MAM 612/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
21 / 40

Karnet balowy Marii Szymanowskiej

Życie towarzyskie w XIX wieku charakteryzował ogromny formalizm, także w kwestii tańca. Zachowaniu porządku podczas balu służył karnet balowy, kupowany na własność lub wręczany paniom przez wodzirejów. Do niego to, ołóweczkiem, po kolei, wpisywali się panowie, chcący prosić kobiety do tańca. Karnet balowy Marii Szymanowskiej to świadectwo tej dawnej zasady savoir-vivru. Jego oprawa wykonana jest z wyciętego, ażurowanego srebra. Karteczki mają złocone krawędzie. Zachował się również miniaturowy ołóweczek ze srebrnym uchwytem, połączony łańcuszkiem z notesem.

Karnet balowy Marii Szymanowskiej, MAM 608/BPP/THL
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
22 / 40

Bransoletka z szafirem Marii Szymanowskiej

Biżuteria Marii Szymanowskiej, uznanej pianistki, matki Celiny Mickiewicz, jest ważną częścią kolekcji Mickiewiczów. Widoczna na zdjęciu bransoletka zdobiona drogimi kamieniami – szafirem i perłami – prawdopodobnie została podarowana pianistce przez króla Holandii Wilhelma I po jednym z jej koncertów w Paryżu (1824), Wiedniu bądź w Sankt-Petersburgu. Zgodnie z XIX-wiecznymi praktykami arystokracji europejskiej, ofiarowywanie kosztownej biżuterii było najwyższym wyrazem podziwu dla talentu pisarzy, poetów bądź pianistów.

Bransoleta na złotym łańcuszku opatrzona szafirami i perłami należąca do Marii Szymanowskiej, MAM 599/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
23 / 40

Naparstek Marii Szymanowskiej

Ten kunsztownie wykonany przedmiot to naparstek Marii Szymanowskiej. Obiekt odzwierciedla model edukacji, jaką Maria odebrała w swoich młodzieńczych latach. W XIX wieku każda młoda dama „z wyższej sfery” potrafiła szyć, haftować oraz robić na drutach. Odlany w złocie, dekorowany motywami kwiatowymi i pokryty warstwą niebieskiej emalii w dwóch tonach obiekt, nawiązuje do stylu Empire. Widać typowe dla tego styluzgeometryzowane rozety i uproszczone gałązki drzewa laurowego). Zewnętrzne lico miedzianego i pozłacanego wieczka zamykającego naparstek nosi wygrawerowane inicjały Marii Szymanowskiej: M.S.

Złoty naparstek Marii Szymanowskiej, MAM 605/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
24 / 40

Broszka Marii Szymanowskiej

W XIX wieku biżuteria była nie tylko symbolem statusu społecznego, ale i stałym elementem stroju młodej damy. Broszka Marii Szymanowskiej była prawdopodobnie częścią kompletu, tak zwanego demi- parure, w skład którego wchodziły także naszyjnik i kolczyki. Biżuteria ta była ozdobą na wyjście do opery, teatru bądź na bal. Interesującą cechą przedmiotu jest różnorodność technik jubilerskich. Obok szlifowanych kamieni, takich jak turkus (brzegi rąbków wstążki), użyto kilku kolorów emalii (wypełnienia tworzące motywy kwiatowe), mozaiki oraz granulacji (drobne kuleczki uformowane ze złota; obie techniki użyte na węźle kokardy).

Broszka Marii Szymanowskiej, MAM 604, BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
25 / 40

Spinka z granatami Katarzyny Szymanowskiej

Spacery, wyjścia do teatru bądź opery były okazją do eksponowania elementów biżuterii, dziś już mniej używanych na takie okazje. Prezentowana tutaj spinka była ozdobą kapelusza lub dekoltu sukni. Jest wykonana w złocie, dekorowana techniką granulacji (złoto umodelowane w drobne kuleczki), cannetille (technika wypracowana w XIX-tym wieku, będąca odmianą filigranu, wykonywaną z cienkiego drutu lub mocno rozklepanych wąziutkich taśm, odpowiednio zwijanych lub skręcanych, tworzących formy woluty bądź rozety) oraz szlifowanymi kamieniami, tj. turkusami, topazami czy ametystami.

Złota spinka Katarzyny Szymanowskiej, żony rektora Uniwersytetu Wileńskiego, MAM 641/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
26 / 40

Bransoletka z włosów Zofii Brochackiej

Kosmyki włosów nie tylko zdobiły oczka pierścionków, broszek bądź naszyjników, ale i same w sobie mogły być tworzywem do wykonania biżuterii. Prezentowana tu bransoleta należała do Zofii Brochockiej, siostry Franciszka Malewskiego, bliskiego przyjaciela Mickiewicza. Zofia była uważana za muzę Stowarzyszenia Filomatów, do którego Adam należał. Bransoleta jest wykonana z plecionych włosów, opatrzona finezyjnie cyzelowanym w złocie zapięciem w kształcie grzechotnika pożerającego własny ogon. Biżuteria ta ma charakter sentymentalny, a grzechotnik to nawiązanie do mitologii starożytnej – do motwu ouroboros, który poprzez stałą destrukcję i odradzanie się symbolizuje nieskończoność.

Złota bransoleta z plecionych włosów Zofii Brochockiej, MAM 643/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
27 / 40

Bransoletka Zofii Brochackiej

Także do Zofii Brochackiej należała prezentowana tu bransoletka, składająca się z naprzemiennie rozmieszczonych paciorków w złocie oraz szlifowanych kamieni półszlachetnych (agat, labradoryt, malachit). Romantyczny charakter biżuterii podkreślają breloki dołączone do łańcuszka z koralami: oszlifowany jadeit w formie kotwicy oplecionej wymodelowanym w złocie wężem, paciorki kornaliny splecione w kształcie krzyża, oraz serce z lapis-lazuli. Symbolika obiektu nawiązuje do trzech cnót wiary chrześcijańskiej: wiary, nadziei i miłości.

Złota bransoleta z kamieniami półszlachetnymi oraz brelokami: kotwicą, krzyżykiem i sercem, MAM 642/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
28 / 40

Pierścień z lirą Adama Mickiewicza

Sentymentalny charakter miały także przedmioty, które Mickiewicz dostawał od swoich rodaków w Paryżu. 8 sierpnia 1832 r. polscy emigranci mieszkający w Besançon za napisanie Księgi Narodów i Pielgrzymstwa Polskiego, wręczyli Mickiewiczowi pierścień pamiątkowy z lirą, wraz z apelem: „Wiesz jak na ołtarzu wstającej z grobu Ojczyzny, niezrównane nasze Polki składały najdroższe upominki żyjących lub zmarłych osób; jak pierścienie mężów, kochanków wzięły postać monety na opłatę kosztów wojny za Ojczyznę, za wolność Polski podjętej; jedna z tych, starannie aż dotąd strzeżona, przybiera dawną postać na uczczenie Ciebie ziomku”.

Złoty pierścień, z motywem liry uwieńczonej wieńcem laurowym, MAM 554/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
29 / 40

Kostur Adama Mickiewicza

Historia tego przedmiotu – kija pielgrzyma, tzw. kostura – to świadectwo mistycznego okresu w życiu Adama Mickiewicza. Na początku lat 40. XIX wieku Adam przyjaźnił się z teozofem Andrzejem Towiańskim, co doprowadziło do odrodzenia duchowego poety. Adam organizował wtedy u siebie liczne spotkania, podczas których wygłaszał proroctwa na temat losów Polski. Kostur w jego rękach dopełniał zapewne tajemniczą aurę roztaczającą się wokół postaci wieszcza-pielgrzyma, „lekarza dusz”, ktory słowem jednoczył naród. Antoine Bourdelle wykorzystał motyw kostura w projekcie paryskiego pomnika wystawionego Mickiewiczowi w 1929 roku.

Kostur Adama Mickiewicza, MAM 671/2004/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
30 / 40

Medal z potrójnym portretem profesorów Collège de France

Mickiewicz został zaproszony do udzielania wykładów na Collège de France, słynnej wyższej szkole w Paryżu. Było to nie tylko wyrazem uznania dla dorobku poety, ale również jasna intencja powierzenia Polakowi misji rozwoju badań nad literaturą słowiańską. Prezentowany medal z wizerunkami z lewego profilu został wyemitowany na cześć trzech profesorów piastujących katedry w Collège de France między 1844 i 1845 rokiem. Na pierwszym planie widzimy Edgara Quineta, na drugim Jules’a Micheleta a na trzecim Adama Mickiewicza.

Medal ku czci trzech profesorów Collège de France: Adama Mickiewicza, Jules’a Michelet i Edgara Quinet, odlew w brązie, 1845, BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
31 / 40

Obrączki Władysława i Marii Mickiewiczów

Druga para obrączek w kolekcji pamiątek po rodzinie Mickiewiczów należy do syna wieszcza, Władysława i jego żony Marii z domu Malewskiej. Podobnie jak obrączki Adama i Celiny, także i te posiadają inskrypcje po wewnętrznej stronie, upamiętniając okres i miejsce narzeczeństwa, tj. 8 czerwca Kobryń – 24 czerwca Petersburg 1861. Uwagę zwraca niezwykle kunsztowna dekoracjąa. Na wewnętrznym licu obrączek wykonanych w złocie naniesiono warstwę jasnoniebieskiej warstwy emalii jubilerskiej.

Para obrączek Władysława i Marii Mickiewiczów, 1861, MAM 661 i MAM 662/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
32 / 40

Kwiaty Marii Mickiewicz ze ślubu

Kolejnym przedmiotem wpisującym się w sentymentalny nurt czasów romantyzmu są zachowane przez Władysława Mickiewicza kwiaty z wieńca ślubnego jego żony Marii Mickiewicz. Ślub odbył się 23 maja 1863 roku. Możemy przypuszczać, że Władysław odziedziczył po ojcu upodobanie do zachowywania śladów minionych ważnych chwil. Obiekt ten przypominać może o liściach z Alei Mickiewicza w Tuhanowiczach – pamiątce po pierwszej miłości Adama, Maryli Wereszczakównie.

Kwiaty z wieńca ślubnego Marii Mickiewicz z d. Malewskiej, 23 maja 1863, MAM 679/BPP/THL.
Fot. THL/SHLP
33 / 40

Władysław Mickiewicz

Prezentowana fotografia, choć nie wchodzi w skład pamiątek po rodzinie Mickiewiczów, jest ważna dla omawianej kolekcji. Widzimy tu Władysława Mickiewicza, najstarszego syna Adama, który w 1903 roku założył Muzeum Mickiewicza w Bibliotece Polskiej w Paryżu i przekazał do jej zbiorów kolekcję rodzinnych pamiątek.

Władysław Mickiewicz w swoim biurze dyrektora Towarzystwa Historyczno-Literackiego, Paryż, 115/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
34 / 40

Trumna Adama Mickiewicza

Niespodziewana śmierć Adama Mickiewicza 26 listopada 1855 roku nastąpiła w trakcie misji dyplomatycznej w Stambule. Uchwyty metalowe, szczątki blachy oraz drewna to pozostałości trumien w których pochowano Mickiewicza. Ciało wieszcza zostało zabalsamowane 30 listopada i złożone do trzech trumien: dębowej, cynowej i orzechowej ze względu na obawy jakoby poeta miał umrzeć na cholerę. Do pierwszej z nich włożono fotografię żony poety, kosmyk włosów najmłodszego syna Józia, krucyfiks, a twarz przykryto całunem. Na prośbę rodziny zwłoki pisarza jeszcze tego samego roku przyjechały do Paryża.

Szczątki trumny Adama Mickiewicza, MAM 595/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
35 / 40

Całun i zioła z trumny Adama Mickiewicza

Wśród przedmiotów, które zachowały się z ceremonii pogrzebowych Mickiewicza w Stambule, są i te najbliższe ciału zmarłego: skrawek bawełnianej tkaniny oraz suszone gałązki iglaste. Oba obiekty są świadectwem ceremoniału pochówku bliskowschodniego. Ciało zmarłego najpierw zabalsamowano, stąd znaczna ilość zachowanych ziół, a następnie owinięto w bawełniany całun. Przedmioty te zostały oprawione w ozdobne ramy, tak jak niegdyś czyniono z relikwiami świętych. W ten sposób artystę-geniusza wyniesiono na ołtarze.

Fragment całunu z trumny Adama Mickiewicza, MAM 596/BPP/THL.
Zioła z trumny Adama Mickiewicza, MAM 597/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
36 / 40

Włosy Adama Mickiewicza

Umieszczanie włosów w szklanych medalionach było powszechnie spotykane w XIX-wieku. Najczęściej medaliony zamyka złota obwódka, a ich funkcja nie ogranicza się jedynie do pamiątkowej. Sa one także wyrazem sympatii i miłości. Tu widzimy medalion z puklem włosów samego Adama Mickiewicza, pobranym po jego śmierci w Stambule.

Medalion z puklem włosów Adama Mickiewicza, MAM 693/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
37 / 40

Maska pośmiertna Adama Mickiewicza

Maska pośmiertna wyraża zarówno intencję zachowania pamięci po zmarłym, jak również chęć powielenia i rozpowszechnienia jego wizerunku. Zaangażowanymi w takie odlewy byli często znani artyści, o czym świadczy maska pośmiertna Fryderyka Chopina, której autorem był Auguste Clésinger. Ta wykonana ku pamięci o Mickiewiczu posłużyła jako wzór wizerunku wieszcza do pomnika nagrobnego na cmentarzu w Montmorency, gdzie poeta życzył sobie spocząć obok żony, Celiny.

Maska pośmiertna Adama Mickiewicza, 1855, MAM 47/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
38 / 40

Medal ku czci Adama Mickiewicza autorstwa Antoine’a Bourdelle

Numizmaty także bywają wyrazem pośmiertnego kultu artystów. Prezentowany tutaj medal autorstwa słynnego późno-dziewiętnastowiecznego rzeźbiarza Antoine’a Bourdelle’a jest jednym z licznych przykładów artystycznych realizacji wizerunku Mickiewicza. Artysta nie tylko wykonał medal, ale jest również twórcą i wykonawcą projektu monumentalnego pomnika z całopostaciowym przedstawieniem wieszcza, niegdyś znajdującego się na placu Alma w Paryżu, a obecnie w Cour Albert I.

Antoine Bourdelle, Medal ku czci Adama Mickiewicza /BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
39 / 40

Pudełko na zapałki z wizerunkiem Adama Mickiewicza

Adam Mickiewicz stał się ikoną kultury polskiej, a jego wizerunek zaczął być wykorzystywany przez producentów przedmiotów codziennego użytku, na przykład zapałek. Wizerunek Mickiewicza został tutaj wykorzystany celowo do celów reklamowych, ponieważ poeta znany był z zamiłowania do palenia fajki.

Pudełko po zapałkach z wizerunkiem Adama Mickiewicza, OZ 232/BPP/THL.
Fot. Hanna Zaworonko-Olejniczak
40 / 40

Plakat Mickiewicz „Ja kocham cały naród” Ryszarda Horovitza

Wraz z rewolucją przemysłową, koniec XIX wieku oraz początek XX przynoszą rozkwit nowej dziedziny sztuki graficznej – plakatu. Afisz autorstwa Horovitza jest pierwszym znanym wykorzystaniem wizerunku poety w tej formie. Slogan ma służyć „ku pokrzepieniu serc”: Ja kocham cały naród. Afisz został  wykonany w 1904 roku we Lwowie, przed odzyskaniem niepodległości przez Polskę. Autor, opracowując wizerunek Mickiewicza, bazował na znanej fotografii twarzy wieszcza, dagerotypie z 1842 roku.

Ryszard Horovitz, Plakat Mickiewicz „Ja kocham cały naród”, THL.BPP.OP.232/4/BPP/THL.

 

Teksty, koncepcja: Agnieszka Wiatrzyk, Klara Jackl
Koordynacja: Klara Jackl
Fotografie: Hanna Zaworonko-Olejniczak
Konsultacja naukowa: Anna Czarnocka
Tłumaczenie: Zofia Sochańska, Agnieszka Wiatrzyk
Wykonawca: Artkolektyw www.artkolektyw.com

 

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury,
uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1 ustawy z dnia
19 listopada 2009 r. o grach hazardowych.